قهوه از کشف تا فنجان- بخش اول
آغاز داستان
درخت قهوه قرنها است که وجود دارد. نام آن بر گرفته شده از منطقه کافا در ارتفاعات حبشه در اتیوپی است که زادگاه اصلی این گیاه به شمار می رود. طبق افسانهها، چوپانی پس از آن که دریافت بزهایش هنگام چرا در این منطقه، بر خلاف معمول و به طور غیرعادی سرزنده تر بوده و حتی تا پاسی از شب هم در حال جنب و جوش بوده و نمیتوانند استراحت کند سعی کرد تا دلیل این موضوع را دریابد. از این رو صبح روز بعد، او رفتار گله خود را زیر نظر گرفت و مشاهده کرد که حیواناتش میوه قرمز بوتهای را میخورند که در محل چرای قبلی گله وجود نداشت. ظاهراً او سپس خودش آن را چشید یا شاید ابتدا جوشاندهای از آن تهیه کرد تا اثر ویژه آن را بر بدن خود تجربه کند. در قرن هشتم، بذر گیاه قهوه (گونه عربیکا) از اتیوپی به یمن آورده شد. اعراب در یمن شروع به کشت، برشته کردن و رساندن محصول نهایی از طریق دریا به اروپا برای تجارت و داد و ستد با کالاهای اساسی کردند. این داستان سر آغاز تجارت قهوه تقریباً مربوط به حدود قرن نهم میلادی است.
استفاده از اصطلاح “کاچوه” که به معنای “قدرتبخش” مربوط به همین زمان و تجارت قهوه در جهان عرب می باشد.
حدود قرن دوازدهم میلادی، تجارت پررونق قهوه، به ویژه از طریق شهر بندری مهم آن دوران یعنی “موکا” (در یمن امروزی) شکل گرفت و از آنجایی که دانههای قهوه فقط به صورت برشته شده اجازه خروج از کشور را داشتند، اعراب موقعیت انحصاری برای خود به عنوان تأمینکننده قهوه ایجاد کردند.
تا قرن هفدهم، مناطق کشت قهوه که تا آن زمان نتوانسته بودند فراتر از منطقه آفریقایی-عربی گسترش یابند، با خارج کردن مخفیانه دانههای قهوه توسط تاجران ونیزی گسترش یافتند. اکنون اروپاییها شروع به کشت قهوه در مزارع مستعمرات خود کردند و تا پایان قرن نوزدهم، قهوه در سراسر این مستعمرات در اطراف خط استوا کشت میشد. امروزه، این کمربند جهانی قهوه شامل بیش از ۸۰ کشور است.
گونه شناسی
گیاهان قهوه گیاهی همیشه سبز است که به صورت درخت یا درختچه رشد میکنند و به شاخه “Coffea” از خانواده Rubiaceae تعلق دارند. برای کشت با بازدهی بالا، این گیاه به صورت درختچه کشت میشود.
حدود ۱۲۴ گونه گیاه قهوه در جهان وجود دارد، اما تنها تعداد کمی از این گونه ها دارای اهمیت تجاری و به عنوان قهوهای که هر روز مینوشیم شناخته می شوند. سه گونه اصلی و محبوب امروزی قهوه که خاستگاه اصلی هر سه آفریقا بوده است، دانه قهوه عربیکا (Arabica)، دانه قهوه ربوستا (Canephora) و دانه قهوه لیبریکا (Liberica) هستند که البته هریک دارای انواع و زیر شاخه هایی نیز هستند.
گونه دانههای عربیکا، در منطقه کافا (کلمه کافا ریشه کلمه Coffee است) اتیوپی، هممرز با سودان جنوبی امروزی، کشف شد.
گونه کانفورا در امتداد رودخانه لومانی، شاخهای از رودخانه کنگو، کشف شد.
گونه لیبریکا یا اکسلسا، که به قهوه جک فروت نیز معروف است، در منطقه ای که شامل لیبریا (سرزمین قهوه) بوده و تا اوگاندا و آنگولا امتداد دارد، کشف شد.
البته امروز در بسیاری از نقاط جهان بسته به نوع آب و هوا و سطح ارتفاع از سطح دریا، هر یک از این سه گونه اصلی و انواع ترکیبی آنها کشت شده که دارای طعم و مزه و مقدار کافئین و صد البته قیمت متفاوتی می باشند.
گونه عربیکا در ارتفاعات بیش از ۱۰۰۰ متر کشت شده و بازده گیاه کم و دارای محتوای کافئین کم در مقایسه با روبوستا است و همچنین مقاومت کمی در برابر آفات و بیماریها دارد. طعم معطر، ترش، کمی تلخ داشته که به لحاظ شدت کمتر از گونه روبوستا است.
گونه روبوستا برای رشد در ارتفاع زیر ۱۰۰۰ متر مناسب است. دانهها در مقایسه با گونه عربیکا کوچک هستند و گیاه دارای عملکرد و بازده خوب و دانه ها کافئین بالایی (کافئین دافع حشرات است) دارند. طعم قهوه ربوستا پررنگتر، تلختر و ترشتر از عربیکا است و به اصطلاح اسیدیتر از عربیکا است (البته این فقط زمانی صادق است که روبوستا به آرامی برشته شود). ترکیبات قندی و اسیدهای آلی کمتر منجر به طعم ترش بسیار تند میشوند، به همین دلیل اغلب دانههای روبوستا با برشته تیره وجود داشته و برشته کاری آرام، طعم ترشی مانند خوردن یک لیموی کامل یا نوشیدن آب سرکه در دهان ایجاد می کند.
به طور کلی نوع پایه لیبریکا کمهیجانترین نوع قهوه است. این نوع ساقهها، برگها و میوههای بزرگی داشته اما از بازده کمی برخوردار است. این گونه قالباً به عنوان بادشکن برای سایر انواع قهوه کاشته میشود. همچنین در سالهای اخیر از آن به عنوان منبع ژنتیکی برای پرورش انواع اصلاح شده چندین نوع قهوه دیگر که در برابر آب و هوای خشن مقاوم هستند، استفاده شده است. طعم ترش لیبریا کاملاً شبیه به میوه جک فروت رسیده است.
نتیجهگیری کلی بین عربیکا و روبوستا: از نظر کیفیت، عربیکا از روبوستا بهتر است و از نظر میزان تولید، روبوستا به دلیل عملکرد خوبش در قبال آفات و بیماریها کاشت بیشتری دارد. بنابراین قیمت عربیکا بالاتر از روبوستا خواهد بود.
بسته به ترجیحات هر فرد، کسانی که گونههای معطر و چای مانند را علاقه دارند باید عربیکا را انتخاب کنند و کسانی که نوشیدنیهای تلخ و قوی با شکر یا شیر تغلیظ شده میخواهند باید از روبوستا استفاده کنند.
انواع طعم
طعم قهوه بر اساس هر قاره در سطح جهان ویژگیهای مشترکی خواهد داشت، اما همچنان استثنائاتی وجود دارد. قهوهها را بر اساس قاره کشت آنها به سه گروه زیر تقسیم می شوند:
- آمریکای مرکزی و جنوبی: طعم متعادل، اسیدیته ملایم، ادویه، آجیلهایی مانند شاه بلوط، بادام و نظایر آن.
- آفریقا: اسیدیته مشخص، میوهای، سایز دانه متوسط.
- آسیا: بوی خاکی (خاکی)، طعم شیرین (شیرین)، سایز دانه بزرگ (سنگین).
طعمهایی ذکر شده در بالا اکثرا درست هستند، اما انواع خاصی در برخی کشورها و مناطق رشد می کنند که طهمی خارج از قاعده فوق دارند لذا هرچه انواع بیشتری از قهوه را تست کنید می توانید طعمهای بیشتری را تست کرده و به ذائقه مورد علاقه خود برسید.
ساختار میوه
میوه قهوه معمولی از دو بخش اصلی تشکیل شده است: پوست بیرونی + موسیلاژ، که به عنوان پالپ (خمیر/موسیلاژ) نیز شناخته میشود، و بخش دانه، شامل پوسته/پوسته، پوست ابریشمی (پوست نقرهای) و هسته (دانه) است.
موسیلاژ یا پالپ (خمیر/موسیلاژ) برای ایجاد طعم در طول پردازش اولیه ضروری است. در مقابل، پوسته/پوسته در حفظ دانهها – قهوه – برای مدت طولانیتر نقش دارد.
یک میوه قهوه معمولی، اگر به طور معمول کشت شود، دو هسته تولید میکند اما انواع جهشیافته از قهوه نیز وجود دارد سه هسته (مثلثی) تولید میکند. باورهای اثبات نشده ای در خصوص طعم بهتر یا ضعیف قهوه دارای دو یا سه هسته وجود دارد که همانطور پیشتر ذکر شد اثباتی برای آن وجود ندارد.
فرایند برداشت
مانند بسیاری از درختان میوه دیگر، اگر میخواهیم از قهوه خوب لذت ببریم، باید منتظر رسیدن میوه آن باشیم. وقتی سطح قند در اوج خود است، قند موجود در دانه های گیلاسی شکل قهوه، کلید طعم آن است. بنابراین، قیمت میوه رسیده هنگام برداشت بیش از میوه کال و نارس خواهد بود.
دو نوع برداشت وجود دارد: دستی، مناسب برای زمینهای چالشبرانگیز، و مکانیکی، مناسب برای مزارع قهوه.
منطقه کشت قهوه از خط استوا به دو نیمکره تقسیم شده است. دانههای قهوه با هم نمی رسند، بلکه به تدریج و در طول حدود سه ماه بالغ میشوند. قهوه عربیکای معمولی حدود ۱ تا ۲ ماه قبل از قهوه روبوستا برداشت میشود. در برخی از کشورها مزارع در هر دو نیمکره قرار دارند. فصل برداشت در نیمکره شمالی از اواخر زمستان تا اوایل تابستان بوده و در نیمکره جنوبی، از اواخر تابستان تا اوایل زمستان است.
به دلیل ماهیت تنها یک برداشت در سال، طعم قهوهای که مینوشید تا پایان هر سال کاهش مییابد زیرا قهوه کهنه می شود. به عنوان مثال، گونه ای از قهوه ویتنامی معمولاً در ماه اکتبر و دسامبر برداشت میشود. پس از آن، میوه برای دو ماه دیگر فرآوری و ذخیره میشود تا طعمها تثبیت شوند. بنابراین تا به حال تقریباً چهار ماه از سال گذشته و ما حدود ماه مارس-آوریل، قهوه جدید برای نوشیدن آماده شده است.
وقتی موارد بالا را بدانیم، دیگر تعجب نخواهیم کرد که چرا کیفیت قهوه در پایان سال بدتر میشود، امری که ذاتاً اجتنابناپذیر است. پس اگر می خواهید قهوه تولید امسال را خریداری کنید اکنون می دانید در چه موقعی از سال آماده شده است.
فرآوری اولیه
هدف از فرآوری اولیه دانههای قهوه، حفظ طعم دانهها است و با این کار مدت زمان نگهداری دانه ها طولانیتر خواهد بود. بسته به روشهای مختلف فرآوری، طعم و مزه کم و بیش حفظ میشود. به طور خلاصه سه روش اصلی و محبوب فرآوری عبارتند از فرآوری طبیعی/خشک کردن، فرآوری شستشو و فرآوری عسلی (فرآیند پالپ/عسل)
- فرآوری خشک (فرآیند طبیعی/خشک): دانههای قهوه را حدود یک ماه در آفتاب خشک کرده و زیر و رو می کنند تا به سطح رطوبت مورد نیاز برسند. این کار به انتقال قند موجود در میوه به دانههای قهوه کمک میکند.
نقاط قوت: قهوه بیشترین قند را حفظ میکند، بنابراین دانههای قهوه در این فرآوری اولیه، طعم بینظیری خواهند داشت.
نقاط ضعف: فقط برای مکانهایی با آفتاب زیاد مناسب است و اگر به درستی انجام شود، گران است.
- فرآیند شستشوی کامل: دانههای قهوه را با پوست و گوشت میوه مالش داده شده و پس ار آن با اضافه کردن مقداری آنزیم، از ۱۲ تا ۳۶ ساعت خیسانده شده تا تخمیر آغاز گردد. مرحله آخر شستن و خشک کردن دانههای قهوه است. این کار به دانههای قهوه کمک میکند تا سریعتر به رطوبت مورد نیاز برسند و زمان پیشپردازش را کوتاه گردد.
نقاط قوت: ارزانترین روش از بین سه تکنیک بالا بوده و سرمایهگذاری در مقیاس صنعتی امکانپذیر است.
نقاط ضعف: طعم آن به اندازه فرآوری خشک غنی نیست. آب استفاده شده باید پس از اتمام فرآوری، به طور مناسب تصفیه شود. در غیر این صورت، زمین را آلوده میکند.
- فرآیند عسل/خمیر: یک روش فرآوری است که دو روش فوق را ترکیب میکند. دانه های گیلاسی قهوه به هم مالیده میشوند اما هنوز بخشی از مخاط روی میوه حفظ می شود. بسته به اینکه چه مقدار از پالپ و لجن میوه قهوه حذف شود، نامهای مختلفی مانند عسل سیاه و عسل قرمز برای محلول حاصل شده استفاده می گردد. پس از حذف بخشی از پالپ میوه، خشک شدن آن روی قفسههای خشککن در گلخانه آغاز میشود. زمان خشک شدن حدود 9 تا 12 روز است.
نقاط قوت: طعم این پیشپردازش بهتر از پیشپردازش مرطوب خواهد بود اما به خوبی پیشپردازش خشک نیست. مناسب برای مناطقی با نور خورشید کم است.
نقاط ضعف: معمولاً هزینه آن گرانتر از دو روش دیگر فرآوری اولیه خواهد بود. دانه های قهوه کال در طول مدت زمان نگهداری دچار تخمیر میشوند.
علاوه بر سه روش فوق، برخی روشهای فرآوری اولیه مانند فرآوری اولیه رقص باد (فرآیند موسمی) که در هند استفاده می شوند یا فرآوری آزمایشگاهی مورد استفاده در اندونزی نیز وجود دارند.
برشته کاری و آسیاب
برشته کردن با هدف رسیدن دانهها و آشکار کردن قدرت طعم ذاتی آنها انجام میشود. چیزی به عنوان بهترین سطح برشته کردن وجود ندارد و این موضوع به نوع قهوه و محل کشت آن بستگی دارد. همچنین، بسته به فرهنگ و طبع مصرف کننده، برشته کردن روشن یا تیره را ترجیح داده می شود.
مقیاس سطح برشته کردن به برشتهکار بستگی دارد.
برشته سبک از ۲۰۵-۲۱۰ درجه سانتیگراد:
- طعم: ترش ملایم، شیرین (اگر خوب برشته شود) با رایحههای گل و میوه اما اگر خوب برشته نشود میتواند طعمی علفی و ترش مانند لیمو داشته باشد.
- مکانهای محبوب: کشورهای شمال اروپا، بلژیک، آلمان، سوئد و ایالات متحده آمریکا.
- هدف از استفاده: مناسب برای افرادی که فقط دوست دارند از عطر دانههای قهوه لذت ببرند، نباید با محصولاتی مانند شکر، شیر تازه و شیر تغلیظ شده استفاده شود.
- زمان نگهداری: معمولاً کوتاه است، بهترین زمان مصرف ظرف یک ماه پس از برشته کردن است زیرا عطر آن دوام کمتری دارد و قهوه برشته شده به سرعت عطر خود را از دست میدهد و چیزی از آن باقی نمیماند.
برشته متوسط (برشته متوسط/ عادت راهبان) از ۲۱۰-۲۱۹ درجه سانتیگراد:
- طعم: متعادل، کاملاً نشاندهنده ویژگیهای برجسته دانههای قهوه، شیرین.
- مکان های محبوب: شمال فرانسه و بخشهایی از ژاپن.
- مورد مصرف: مناسب برای کسانی که تعادل بین عطر و طعم را هنگام نوشیدن دوست دارند. میتواند با شکر و شیر تازه همراه باشد.
- زمان نگهداری: طولانیتر از رست روشن، بهترین زمان مصرف کمتر از یک سال پس از رست در صورت نگهداری خوب.
برشته متوسط تا کامل (کاملاً تیره) از ۲۱۹-۲۲۵ درجه سانتیگراد:
- رنگ تیرهتری نسبت به رست متوسط دارد. اغلب لکههای متناوب روغن روی سطح قهوه وجود خواهد داشت.
- طعم: پررنگ (بدنه سنگین)، رست شده و همگن (به دلیل از دست دادن طعمهای اصلی و مشخص در دانههای قهوه).
- محبوب: جنوب فرانسه و شمال ایتالیا.
- هدف استفاده: مناسب برای کسانی که تلخی پررنگ و ملایم را دوست دارند، همراه با شکر، شیر تازه و شیر تغلیظ شده.
- زمان نگهداری: مشابه رست متوسط، اما اگر به خوبی نگهداری نشود، به دلیل سطح روغنی قهوه، به سرعت فاسد میشود.
رست بسیار تیره یا حتی سیاه بالای ۲۳۰ درجه سانتیگراد:
- بیشتر طعم ذاتی خود را از دست میدهد، سطح دانههای قهوه به دلیل روغن سویا تیره و براق است.
- طعم: عمدتاً تلخ، برشته و چوب سوخته.
- محبوبیت: اسپانیا، جنوب ایتالیا و یونان.
- هدف: مناسب برای صبحانه، مناسب برای زمانهایی که باید بسیار هوشیار باشید.
- زمان نگهداری: معمولاً کوتاه است، باید یک ماه پس از اتمام رست استفاده شود زیرا روغن زیادی روی سطح قهوه وجود دارد، بنابراین قهوه خیلی سریع بیات میشود. همه میتوانند قهوه استارباکس را در تیرهترین سطح خریداری کنند تا آن را تجربه کنند. اگرچه میگویند که میتوان آن را به مدت یک سال داخل بستهبندی نگهداری کرد، تجربه من این است که باید در اسرع وقت استفاده شود.
برشتهکاری بسیار تیره به عنوان برشتهکاری ایتالیایی نیز شناخته میشود که به تیرهترین، چربترین و تلخترین دانههای قهوه برشته شده اشاره دارد. این برشتهکاری به سبک برشتهکاری جنوب ایتالیا نامگذاری شده است. اما بیشتر برشتهکاران در ایتالیا از برشتهکاری متوسط تا کامل، برشتهکاری میکنند.
بیشتر برشتهکاران تجاری در سراسر جهان از برشتهکاری متوسط تا کامل برای ایجاد طعم کاملتر و ماندگاری بیشتر استفاده میکنند. دو حالت برشتهکاری روشن و رشتهکاری بسیار تیره فقط برای برخی ذائقه ها مناسب است. همچنین برخی فکر میکنند که اگر قهوه را به آرامی بو برشته کاری شود، بوی گل و میوه میدهد که این موضوع تنها زمانی صادق است که قهوهای از انواع کشت شده در آفریقا، به ویژه اتیوپی، که به خاطر طعم گلی، پرتقالی و میوههای گرمسیری معروف است، انتخاب شده باشد. این موضوع در مورد انتخاب انواع قهوه آسیایی، کمی اشتباه است. در قهوه آسیایی، مانند ویتنام، زمانی که برشته کاری به آرامی صورت می گیرد، طعمهای ترش مانند لیموی زرد، لیموی سبز و توتهای وحشی ایجاد خواهد شد.
دانه کامل قهوه بهتر از قهوه آسیاب شده نگهداری میشود. بنابراین هنگام آسیاب کردن به صورت پودر، تمام مقدار آسیاب شده باید آن را در اسرع وقت استفاده شود. همچنین قهوه را باید در جای خشک و دور از نور خورشید نگهداری کرد.

